Demain contrôle sur le cercle trigonométrique, cosinus et sinus, et tu n’as jamais posé les yeux dessus ? Pas de panique ! On va poser les bases en vitesse pour que tu puisses déjà répondre aux questions les plus simples. Prêt ? C’est parti !
Le cercle trigonométrique
En trigonométrie, on travaille avec un cercle très spécial : le cercle trigonométrique. C’est un cercle centré à l’origine O du repère, de rayon 1. On l’appelle aussi le cercle unité.
Un point de départ A a pour coordonnées (1 ; 0). Pour tout nombre réel x (qu’on appelle une mesure d’angle en radians), on part de A et on parcourt une distance x le long du cercle :
- si x > 0, on tourne dans le sens direct (inverse des aiguilles d’une montre) ;
- si x < 0, on tourne dans le sens indirect.
On arrive alors en un point M du cercle. Par définition, cos x est l’abscisse de M, et sin x est son ordonnée.
Cosinus et sinus pour les angles clés
Pour certains angles très simples, les coordonnées se lisent directement :
- x = 0 : A(1 ; 0) ⇒ cos 0 = 1, sin 0 = 0
- x = π/2 : B(0 ; 1) ⇒ cos π/2 = 0, sin π/2 = 1
- x = π : C(-1 ; 0) ⇒ cos π = -1, sin π = 0
- x = 3π/2 : D(0 ; -1) ⇒ cos 3π/2 = 0, sin 3π/2 = -1
- x = 2π : retour en A ⇒ cos 2π = 1, sin 2π = 0
Signe selon le quadrant
Le cercle est partagé en quatre quadrants. Le signe de cos x et sin x dépend du quadrant dans lequel se trouve le point M.
- Quadrant I (0 < x < π/2) : cos > 0, sin > 0
- Quadrant II (π/2 < x < π) : cos < 0, sin > 0
- Quadrant III (π < x < 3π/2) : cos < 0, sin < 0
- Quadrant IV (3π/2 < x < 2π) : cos > 0, sin < 0
Retiens ce schéma, il te servira tout le temps !
À toi de jouer
1. Complète le tableau à partir des définitions données :
$x$ : $0$ / $\frac{\pi}{2}$ / $\pi$ / $\frac{3\pi}{2}$
$\cos x$ : $\underline{\hspace{1.1em}}$ / $\underline{\hspace{1.1em}}$ / $\underline{\hspace{1.1em}}$ / $\underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin x$ : $\underline{\hspace{1.1em}}$ / $\underline{\hspace{1.1em}}$ / $\underline{\hspace{1.1em}}$ / $\underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$x$ : $0$ / $\frac{\pi}{2}$ / $\pi$ / $\frac{3\pi}{2}$
$\cos x$ : $1$ / $0$ / $-1$ / $0$
$\sin x$ : $0$ / $1$ / $0$ / $-1$
2. Pour chaque angle, donne le signe de $\cos x$ et celui de $\sin x$ en t'aidant du quadrant :
a) $x = \frac{3\pi}{4}$ : $\cos x$ $\underline{\hspace{1.1em}}$ (positif/négatif), $\sin x$ $\underline{\hspace{1.1em}}$
b) $x = \frac{5\pi}{4}$ : $\cos x$ $\underline{\hspace{1.1em}}$, $\sin x$ $\underline{\hspace{1.1em}}$
c) $x = \frac{7\pi}{4}$ : $\cos x$ $\underline{\hspace{1.1em}}$, $\sin x$ $\underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
a) $\frac{3\pi}{4}$ est dans le quadrant II → $\cos x$ négatif, $\sin x$ positif
b) $\frac{5\pi}{4}$ est dans le quadrant III → $\cos x$ négatif, $\sin x$ négatif
c) $\frac{7\pi}{4}$ est dans le quadrant IV → $\cos x$ positif, $\sin x$ négatif
Tu as déjà croisé ces notions... ça te revient ? On va remettre tout à plat avec les propriétés indispensables et une méthode infaillible pour calculer cos et sin de n’importe quel angle.
Propriétés fondamentales
1. Relation fondamentale : pour tout x, $\cos^2 x + \sin^2 x = 1$
2. Parité : $\cos(-x) = \cos x$ (paire), $\sin(-x) = -\sin x$ (impaire)
3. Périodicité : $\cos(x + 2\pi) = \cos x$, $\sin(x + 2\pi) = \sin x$
4. Symétries :
- Angle supplémentaire ($\pi - x$) : $\cos(\pi - x) = -\cos x$, $\sin(\pi - x) = \sin x$
- Angle antipode ($\pi + x$) : $\cos(\pi + x) = -\cos x$, $\sin(\pi + x) = -\sin x$
Ces formules sont à connaître par cœur !
Méthode : calculer cos x et sin x pour un angle quelconque
Pour un angle x donné en radians, suis ces étapes :
- Ramener x dans $[0, 2\pi[$ : si x < 0 ou x ≥ 2π, ajoute ou retranche 2π jusqu’à obtenir un angle principal.
- Identifier le quadrant et en déduire le signe de cos et sin (positif/négatif).
- Exprimer l’angle sous la forme $\pi \pm \alpha$ ou $2\pi - \alpha$ avec $\alpha$ un angle remarquable de $[0, \pi/2]$.
- Appliquer la formule de symétrie correspondante.
- Utiliser les valeurs remarquables de $\alpha$ pour obtenir le résultat exact.
Exemple : $x = \frac{7\pi}{6}$.
Déjà dans $[0,2\pi[$, quadrant III (cos, sin < 0).
$\frac{7\pi}{6} = \pi + \frac{\pi}{6}$ ⇒ $\cos\frac{7\pi}{6} = -\cos\frac{\pi}{6} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$, $\sin\frac{7\pi}{6} = -\sin\frac{\pi}{6} = -\frac{1}{2}$.
Valeurs remarquables
$\alpha = 0$ ⇒ $\cos 0 = 1$, $\sin 0 = 0$
$\alpha = \frac{\pi}{6}$ ⇒ $\cos\frac{\pi}{6} = \frac{\sqrt{3}}{2}$, $\sin\frac{\pi}{6} = \frac{1}{2}$
$\alpha = \frac{\pi}{4}$ ⇒ $\cos\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$, $\sin\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$
$\alpha = \frac{\pi}{3}$ ⇒ $\cos\frac{\pi}{3} = \frac{1}{2}$, $\sin\frac{\pi}{3} = \frac{\sqrt{3}}{2}$
$\alpha = \frac{\pi}{2}$ ⇒ $\cos\frac{\pi}{2} = 0$, $\sin\frac{\pi}{2} = 1$
À toi de jouer
1. Complète en appliquant la formule de symétrie :
$\sin(\pi + \frac{\pi}{3}) = \underline{\hspace{1.1em}} \times \sin\frac{\pi}{3} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\sin(\pi + \frac{\pi}{3}) = -1 \times \sin\frac{\pi}{3} = -1 \times \frac{\sqrt{3}}{2} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$
2. Soit $x = \frac{5\pi}{6}$. Exprime-le sous la forme $\pi - \alpha$.
$\alpha = \underline{\hspace{1.1em}}$
Alors $\cos\frac{5\pi}{6} = \cos(\pi - \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin\frac{5\pi}{6} = \sin(\pi - \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\frac{5\pi}{6} = \pi - \frac{\pi}{6}$ donc $\alpha = \frac{\pi}{6}$.
$\cos\frac{5\pi}{6} = -\cos\frac{\pi}{6} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$
$\sin\frac{5\pi}{6} = \sin\frac{\pi}{6} = \frac{1}{2}$
3. On veut calculer $\cos\frac{9\pi}{4}$ et $\sin\frac{9\pi}{4}$.
1) Réduis modulo $2\pi$ : $\frac{9\pi}{4} = 2\pi + \underline{\hspace{1.1em}}$
2) Donc $\frac{9\pi}{4}$ et $\underline{\hspace{1.1em}}$ ont le même point image sur le cercle.
3) Cet angle $\underline{\hspace{1.1em}}$ est dans le quadrant $\underline{\hspace{1.1em}}$ (I, II, III ou IV)
4) Conclusion : $\cos\frac{9\pi}{4} = \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$, $\sin\frac{9\pi}{4} = \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
1) $\frac{9\pi}{4} = 2\pi + \frac{\pi}{4}$
2) Donc même point que $\frac{\pi}{4}$
3) $\frac{\pi}{4}$ est dans le quadrant I
4) $\cos\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$, $\sin\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$
C’est l’heure de la gymnastique trigonométrique ! Cinq exercices répétitifs pour ancrer la méthode et ne plus jamais hésiter. Tu peux faire confiance à la mécanique, ça va rentrer.
À toi de jouer
1. Pour $x = \frac{2\pi}{3}$ :
$x = \pi - \alpha$ avec $\alpha = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\cos x = \cos(\pi - \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin x = \sin(\pi - \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\alpha = \frac{\pi}{3}$
$\cos x = -\cos\frac{\pi}{3} = -\frac{1}{2}$
$\sin x = \sin\frac{\pi}{3} = \frac{\sqrt{3}}{2}$
2. Pour $x = \frac{4\pi}{3}$ :
$x = \pi + \alpha$ avec $\alpha = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\cos x = \cos(\pi + \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin x = \sin(\pi + \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\alpha = \frac{\pi}{3}$
$\cos x = -\cos\frac{\pi}{3} = -\frac{1}{2}$
$\sin x = -\sin\frac{\pi}{3} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$
3. Pour $x = \frac{5\pi}{4}$ :
$x = \pi + \alpha$ avec $\alpha = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\cos x = \cos(\pi + \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin x = \sin(\pi + \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\alpha = \frac{\pi}{4}$
$\cos x = -\cos\frac{\pi}{4} = -\frac{\sqrt{2}}{2}$
$\sin x = -\sin\frac{\pi}{4} = -\frac{\sqrt{2}}{2}$
4. Pour $x = \frac{7\pi}{6}$ :
$x = \pi + \alpha$ avec $\alpha = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\cos x = \cos(\pi + \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin x = \sin(\pi + \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\alpha = \frac{\pi}{6}$
$\cos x = -\cos\frac{\pi}{6} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$
$\sin x = -\sin\frac{\pi}{6} = -\frac{1}{2}$
5. Pour $x = \frac{11\pi}{6}$ :
$x = 2\pi - \alpha$ avec $\alpha = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\cos x = \cos(2\pi - \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \cos\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
$\sin x = \sin(2\pi - \underline{\hspace{1.1em}}) = \underline{\hspace{1.1em}} \sin\underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}} \times \underline{\hspace{1.1em}} = \underline{\hspace{1.1em}}$
Corrigé
$\alpha = \frac{\pi}{6}$
$\cos x = \cos\frac{\pi}{6} = \frac{\sqrt{3}}{2}$
$\sin x = -\sin\frac{\pi}{6} = -\frac{1}{2}$
Passons aux exercices de contrôle type. Plus de trous, plus d’étapes intermédiaires à rédiger toi-même, exactement comme le jour J. Montre de quoi tu es capable !
À toi de jouer
1. Calcule les valeurs exactes de $\cos x$ et $\sin x$ pour les angles suivants :
a) $x = \frac{\pi}{3}$
b) $x = \frac{3\pi}{4}$
c) $x = \frac{7\pi}{6}$
d) $x = -\frac{\pi}{4}$
Corrigé
a) $\cos\frac{\pi}{3} = \frac{1}{2}$, $\sin\frac{\pi}{3} = \frac{\sqrt{3}}{2}$
b) $\frac{3\pi}{4} = \pi - \frac{\pi}{4}$ ⇒ $\cos\frac{3\pi}{4} = -\frac{\sqrt{2}}{2}$, $\sin\frac{3\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$
c) $\frac{7\pi}{6} = \pi + \frac{\pi}{6}$ ⇒ $\cos\frac{7\pi}{6} = -\frac{\sqrt{3}}{2}$, $\sin\frac{7\pi}{6} = -\frac{1}{2}$
d) $\cos(-\frac{\pi}{4}) = \cos\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$, $\sin(-\frac{\pi}{4}) = -\sin\frac{\pi}{4} = -\frac{\sqrt{2}}{2}$
2. On sait que $\sin x = \frac{3}{5}$ et $x \in [\frac{\pi}{2}, \pi]$.
a) Calcule $\cos x$ à l’aide de la relation fondamentale.
b) Déduis-en $\sin(\pi + x)$.
c) Calcule $\cos(-x)$.
Corrigé
a) $\cos^2 x = 1 - \sin^2 x = 1 - \frac{9}{25} = \frac{16}{25}$. Comme $x\in[\frac{\pi}{2},\pi]$, $\cos x \le 0$, donc $\cos x = -\frac{4}{5}$.
b) $\sin(\pi + x) = -\sin x = -\frac{3}{5}$.
c) $\cos(-x) = \cos x = -\frac{4}{5}$.
3. Résous les équations suivantes sur $[0, 2\pi]$ :
a) $\cos x = -\frac{\sqrt{3}}{2}$
b) $\sin x = \frac{\sqrt{2}}{2}$
Corrigé
a) $\cos x = -\frac{\sqrt{3}}{2}$ ⇒ $x = \pi - \frac{\pi}{6} = \frac{5\pi}{6}$ ou $x = \pi + \frac{\pi}{6} = \frac{7\pi}{6}$
Donc $x \in \{\frac{5\pi}{6}, \frac{7\pi}{6}\}$.
b) $\sin x = \frac{\sqrt{2}}{2}$ ⇒ $x = \frac{\pi}{4}$ ou $x = \pi - \frac{\pi}{4} = \frac{3\pi}{4}$
Donc $x \in \{\frac{\pi}{4}, \frac{3\pi}{4}\}$.
4. Calcule la valeur exacte de $E = \sin^2\frac{\pi}{3} + \sin^2\frac{\pi}{6} + \cos^2\frac{\pi}{4}$.
Corrigé
$\sin\frac{\pi}{3} = \frac{\sqrt{3}}{2}$ ⇒ $\sin^2\frac{\pi}{3} = \frac{3}{4}$.
$\sin\frac{\pi}{6} = \frac{1}{2}$ ⇒ $\sin^2\frac{\pi}{6} = \frac{1}{4}$.
$\cos\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$ ⇒ $\cos^2\frac{\pi}{4} = \frac{1}{2}$.
$E = \frac{3}{4} + \frac{1}{4} + \frac{1}{2} = 1 + \frac{1}{2} = \frac{3}{2}$.
5. Soit $x$ tel que $\cos x = -\frac{4}{5}$ et $x \in [\pi, \frac{3\pi}{2}]$.
a) Calcule $\sin x$ à l’aide de la relation fondamentale.
b) Déduis $\sin(\pi - x)$.
Corrigé
a) $\sin^2 x = 1 - \cos^2 x = 1 - \frac{16}{25} = \frac{9}{25}$. Comme $x\in[\pi, \frac{3\pi}{2}]$, $\sin x \le 0$, donc $\sin x = -\frac{3}{5}$.
b) $\sin(\pi - x) = \sin x = -\frac{3}{5}$.
Tu es au point sur le programme ? Parfait. Voici trois exercices pour te projeter vers la Terminale. Tu vas découvrir de nouvelles relations et apprendre à résoudre des équations sur l’ensemble des réels. Ça te fera une belle longueur d’avance.
À toi de jouer
1. Complète le tableau pour $x = 0, \frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{4}, \frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}$ afin de découvrir une relation entre $\cos(\frac{\pi}{2} - x)$ et $\sin x$.
$x$ | $\cos(\frac{\pi}{2} - x)$ | $\sin x$
$0$ | $\underline{\hspace{1.1em}}$ | $0$
$\frac{\pi}{6}$ | $\underline{\hspace{1.1em}}$ | $\frac{1}{2}$
$\frac{\pi}{4}$ | $\underline{\hspace{1.1em}}$ | $\frac{\sqrt{2}}{2}$
$\frac{\pi}{3}$ | $\underline{\hspace{1.1em}}$ | $\frac{\sqrt{3}}{2}$
$\frac{\pi}{2}$ | $\underline{\hspace{1.1em}}$ | $1$
Quelle conjecture peux-tu faire ? Teste avec $x = \frac{3\pi}{4}$ (où $\cos(\frac{\pi}{2} - \frac{3\pi}{4}) = \cos(-\frac{\pi}{4})$).
En déduire : pour tout $x$, $\cos(\frac{\pi}{2} - x) = \underline{\hspace{1.1em}}$.
Corrigé
Tableau complété :
Pour chaque valeur de $x$, on calcule $\cos(\frac{\pi}{2} - x)$ en effectuant d'abord la soustraction.
$x = 0$ : $\cos(\frac{\pi}{2} - 0) = \cos(\frac{\pi}{2}) = 0$
$x = \frac{\pi}{6}$ : $\cos(\frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{6}) = \cos(\frac{\pi}{3}) = \frac{1}{2}$
$x = \frac{\pi}{4}$ : $\cos(\frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{4}) = \cos(\frac{\pi}{4}) = \frac{\sqrt{2}}{2}$
$x = \frac{\pi}{3}$ : $\cos(\frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{3}) = \cos(\frac{\pi}{6}) = \frac{\sqrt{3}}{2}$
$x = \frac{\pi}{2}$ : $\cos(\frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{2}) = \cos(0) = 1$
Tu constates que la colonne $\cos(\frac{\pi}{2} - x)$ est identique à la colonne $\sin x$ : les deux valeurs coïncident pour chaque ligne.
Conjecture : il semble que $\cos\!\left(\frac{\pi}{2} - x\right) = \sin x$ pour tout $x$.
Vérification avec $x = \frac{3\pi}{4}$ :
$\cos\!\left(\frac{\pi}{2} - \frac{3\pi}{4}\right) = \cos\!\left(-\frac{\pi}{4}\right) = \cos\!\left(\frac{\pi}{4}\right) = \frac{\sqrt{2}}{2}$
(le cosinus est pair, donc $\cos(-u) = \cos(u)$)
$\sin\frac{3\pi}{4} = \sin\!\left(\pi - \frac{\pi}{4}\right) = \sin\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2}$
Les deux valeurs sont bien égales : la conjecture est confirmée.
Conclusion : pour tout $x$, $\cos\!\left(\dfrac{\pi}{2} - x\right) = \sin x$.
2. Résous sur $\mathbb{R}$ l'équation $\cos x = \frac{1}{2}$. Rappel : sur $[0, 2\pi[$, les solutions sont $x = \frac{\pi}{3}$ et $x = \frac{5\pi}{3}$. Pour obtenir toutes les solutions réelles, il suffit d’ajouter $2k\pi$ ($k\in\mathbb{Z}$) car la fonction cosinus est périodique de période $2\pi$.
Complète : $x = \frac{\pi}{3} + \underline{\hspace{1.1em}} \quad (k\in\mathbb{Z})$ ou $x = \frac{5\pi}{3} + \underline{\hspace{1.1em}} \quad (k\in\mathbb{Z})$.
Corrigé
$x = \frac{\pi}{3} + 2k\pi$ ou $x = \frac{5\pi}{3} + 2k\pi$, $k\in\mathbb{Z}$.
3. Simplifie l'expression $A = \cos(\pi + x) + \sin(\frac{\pi}{2} + x)$ en utilisant les formules du cours et en remarquant que $\sin(\frac{\pi}{2} + x) = \cos x$ (à justifier avec le cercle trigonométrique : le point associé à $\frac{\pi}{2}+x$ est le symétrique de celui de $x$ par rapport à la droite $y=x$, donc son abscisse devient l'ordonnée de $x$, d'où $\sin(\frac{\pi}{2}+x)=\cos x$).
Conclusion : $A = \underline{\hspace{1.1em}}$.
Corrigé
$\cos(\pi + x) = -\cos x$ et $\sin(\frac{\pi}{2} + x) = \cos x$, donc $A = -\cos x + \cos x = 0$.